Özel Eğitimde Spor

ÖZEL EĞİTİM GEREKTİREN ÇOCUKLARDA BEDEN EĞİTİMİ VE SPORUN ÖNEMİ

GÖLBAŞI ÖZEL EĞİTİM UYGULAMA MERKEZİ VE İŞ UYGULAMA OKULU ÖRNEĞİ

Çocuğun kendinin farkına varmasının ilk yolu ona bedenini tanıtmakla başlar. Beden eğitimi dersi özellikle özel eğitim gerektiren hafif, orta , ağır ve ileri zihinsel engelliler için temel derslerden biridir.

Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğinin yaptığı tanımlara göre; Hafif düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerinde hafif düzeydeki yetersizliği nedeniyle özel eğitim ile destek eğitim hizmetlerine sınırlı düzeyde ihtiyaç duyan bireyi, Orta düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerindeki sınırlılık nedeniyle temel akademik, günlük yaşam ve iş becerilerinin kazanılmasında özel eğitim ile destek eğitim hizmetlerine yoğun şekilde ihtiyaç duyan bireyi, Ağır düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerindeki eksiklikleri nedeniyle öz bakım becerilerinin öğretimi de dâhil olmak üzere yaşam boyu süren, yaşamın her alanında tutarlı ve yoğun özel eğitim ve destek eğitim hizmetine ihtiyacı olan birey demektir. Çok ağır düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Bireyin zihinsel yetersizliği yanında başka yetersizlikleri bulunması nedeniyle öz bakım, günlük yaşam ve temel akademik becerileri kazanamaması nedeniyle yaşam boyu bakım ve gözetime ihtiyacı olan bireyi, ifade etmektedir.

Özel eğitim; Özel eğitime ihtiyacı olan bireylerin eğitim ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamak için özel olarak yetiştirilmiş personel, geliştirilmiş eğitim programları ve yöntemleri, bu bireylerin tüm gelişim alanlarındaki özellikleri ile akademik disiplin alanlarındaki yeterliliklerine dayalı olarak uygun ortamlarda sürdürülen eğitimi ifade etmektedir. Özel eğitime ihtiyacı olan birey ise Çeşitli nedenlerle bireysel ve gelişim özellikleri ile eğitim yeterlilikleri açısından akranlarından beklenilen düzeyden anlamlı farklılık gösteren bireyi ifade etmektedir. Bu bağlamda Özel eğitime ihtiyacı olan bireylere hizmet veren, özel olarak yetiştirilmiş personelin bulunduğu, geliştirilmiş eğitim programları ve yöntemlerin uygulandığı, Bakanlığa bağlı her tür ve kademedeki yatılı ve gündüzlü resmî ve özel okul ve kurumları içeren özel eğitim kurumlarında “Beden Eğitimi” dersi bütün zihinsel engelli çocukların, özellikle otizmli, down sendromlu çocukların fiziksel ve motor becerilerinin gelişimine yardımcı olurken, aynı zamanda sosyal yaşama uyum sağlamalarına, kendilerini tanımalarına, kendilerine güven duymalarına ve bağımsız biçimde yaşamalarına da katkıda bulunur. Toplumsal uyum alanlarında daha aktif ve katılımcı bir biçimde rol almalarını sağlar.

Zihinsel engelli çocuklarla çalışırken önce bireysel değer duygusunun geliştirilmesi gerekir. Çocuk “Bana ihtiyaç var, ben isteniyorum, ben seviliyorum” şeklinde düşünmelidir. Bu duygunun etkili bir şekilde geliştirilmesi çocuk ile eğitici arasında önemli duygusal ve tepkisel ilişkinin doğmasına neden olur. Bu olumlu düşünce ve yaklaşım ile çocuğun hareket deneyimleri ile bireysel potansiyeli ortaya çıkarılabilir.

Amaçlı ve anlamlı biçimde düzenlenen hareket eğitimi programları çocuğun duygusal, toplumsal ve psikosomatik yönlerini etkiler. Hareket kavramı, spor, oyun, dans, alıştırma ve keşfedici hareketleri kapsar. Kısacası tüm insan hareketleri bu anlamdadır. Hareketler yolu ile elde edilen bu deneyimler kendi başlarına bir amaç değil büyüme ve gelişmede sürekli ve etkili temel bir araç olarak düşünülmelidir.

Zihinsel engelli çocuklarda büyüme ve gelişmeyi etkileyen önemli eğitsel yardımlardan biri de hareket deneyimlerinin kazandırıldığı beden eğitimi programlarıdır. Bu programlar sırasında çocuk, program, eğitici konularında sürekli değerlendirmeler yapılarak, etkili programların ve tekniklerin ortaya çıkarılması mümkündür. Öğretmenler çocuk ile sıcak ilişki kurup onlara güven verecek şekilde tepkilerini ayarlamalı, çalışmalar sırasında çocukların kendi vücut parçalarını tanımalarına yardımcı olmalıdırlar. Ayrıca çocuklarda bireysel farklılıklar göz önünde bulundurularak, hareketler basitten zora, oyun düzeninden kurallı hareketlere doğru düzenlenmelidir.

Bir beden eğitimi programında üç aşamadan geçilir.

1. Harekete sürükleyici etkinlikler: Çalışmalara genellikle harekete sürükleyici etkinlikler ile başlanır. Yürüme, koşma, sıçrama gibi zindelik verici hoşa giden aktiviteler yapılır. Uygun vücut tutuluşu ve doğru hareket yeteneği kazanılan bu hareketler, mümkün olduğu kadar çeşitli olmalıdır. Aynı zamanda çalışmanın bu aşamasında neşeli bir atmosfer ve canlılık olmalıdır. Bu aşamayı takiben işlevsel egzersizler yaptırılmalıdır.

2. İşlevsel egzersizler: İşlevsel egzersizler eklemleri hareketlendirme, kasları güçlendirme için yapılan hareketlerdir. Öğretmen hareketlerin amaca ulaşması için kontrollü olmalı ve hareketlerin canlı bir biçimde yapılmasını sağlamalıdır. Hareketler sırasında eller, kollar, omuzlar, bel, kalça, bacaklar, ayak bilekleri ve ayaklar çalıştırılmalıdır.

Hareketlerde eklemleri çalıştırmanın yanı sıra esnekliğe de yer verilmesi gerekir. Hareketler taklidi yaptırılabilir. Ayrıca çeşitli küçük aletler de kullanılabilir.

Hareket dizileri program boyunca basitten, zora doğru seçilir. Hareket dizileri farklı vücut parçalarına ait olabilir. Çocuklar bir diziyi iyice öğrendikten sonra diğer bir diziye geçilebilir.

3. Grup etkinlikleri: Grup etkinlikleri çalışmanın en önemli aşamasıdır. Çocukların yaş düzeyleri, gelişimsel özellikleri göz önüne alınarak, gelişimi destekleyen ve oldukça fazla beceriyi içeren çalışmalar planlanabilir. Bu bölümde yaş ve gelişimsel düzeye uygun olarak beden eğitiminin herhangi bir dalı ile ilgili uygulamalar yaptırılabilir.

Yeteneklerine ve gelişimsel özelliklerine göre çocuklar gruplara ayrılır. Yeteneklerde farklılık bile olsa öğretmen alt ve üst düzeylerde hareket yaptırabilir. Çalışmalar sırasında gelişmiş çocuklar diğerlerine yardımcı olabilirler. Böylece çocuklara işbirliği yapmaları için fırsat tanınır.

Özel eğitim gerektiren zihinsel engelli çocuklarda beden eğitimi dersi örneği olarak Gölbaşı Özel Eğitim Merkezi Ve İş Uygulama Okulu Seçilmiştir. 25 Öğretmen, 3 İdareci, 62 Öğrenci Kapasiteli Bu Okulda, Vizyon “Öğrencilerin toplum içinde kendi kendilerine yetebilmelerine imkan sağlayacak davranışları kazanabilecekleri uygun eğitim öğretim ortamları oluşturarak, bireysel ihtiyaçlarını karşılayabilen iyi birer yurttaş olmalarını sağlamak”, misyon ise “Öğrencileri, kendine yetebilen ve kendisini ifade edebilen bireyler olarak yetiştirmek”.olarak belirlenmiştir. Doğal bir rehabilitasyon merkezi olan bu okul, büyük, geniş binasıyla gerek ormanın içerisinde doğa ile iç içe olması, gerekse genç ve dinamik kadrosuyla enerjik ve sevgi dolu çalışma ortamıyla, Özel Eğitim okulları içerisinde, özel okul havasında bir devlet okulu olarak, , özel eğitim gerektiren çocukların gözü kapalı gönderilebileceği gözde bir kurum olmayı başarabilmiştir.

GÖLBAŞI ÖZEL EĞİTİM MERKEZİ VE İŞ UYGULAMA OKULU’nda Beden eğitimi dersine başlamadan önce ailelerle iş birliğine gidilerek öğrenciler genel bir sağlık kontrolünden geçirilmektedir. Spor yapmalarının sakıncalı olup, olmadığı tespit edilip, öğrencilerin fiziksel yapısı ile spora uygunlukları bir fizyoterapist tarafından saptandıktan sonra öğrencilerin beden gücü, yapısı, ilgi ve gereksinimlerine uygun olarak performansları alınarak, Beden eğitimi dersi plânlaması buna göre yapılmaktadır.

Bu okulda beden eğitimi dersinde temel amaç her çocuğun aynı düzeyde yetiştirilmesi değil, her bireyin kendi yeteneklerine göre gelişiminin sağlanmasıdır. Bu bağlamda GÖLBAŞI ÖZEL EĞİTİM UYGULAMA MERKEZİ’nde beden eğitimi dersi programında yer alan amaçlar öğrencilerin yaşlarına, gelişim özelliklerine ve gereksinimlerine göre daha alt basamaklara ayrılarak gerektiğinde yeni amaç ve davranışlar oluşturulmaktadır. Beden eğitiminde gösterilecek oyunların kuralları, çocuklar için zor gelen becerilerin basamakları yazılı veya resim gibi görsel yardımcılarla duvara asılarak eğitim ve öğretim sağlanmaktadır.

GÖLBAŞI ÖZEL EĞİTİM UYGULAMA MERKEZİ’nde beden eğitimindeki etkinliklerin süresi, öğrencilerin kas kuvvetlerinde, eklem kas koordinasyonları ile hareket kabiliyetlerinde artış sağlayacak süre ve yoğunlukta olacak şekilde planlanmaktadır. Beden eğitimi derslerinde yürüyüş, koşu, jimnastik, toplu oyunlara ağırlık verilmektedir. Beden eğitimi derslerinde, öğrencilerin sosyal ve duygusal gelişiminde önemli katkı sağladığı bilinen müzikli oyunlar, hareketler, halk dansları, sportif çalışmalar ve çeşitli gösterilere de yer verilmektedir. Her öğrencinin bireysel ve gelişim özellikleri doğrultusunda bu çalışmalara katılmasına özen gösterilmektedir. Bu etkinlikler daha sonra önemli günlerde sergilenerek öğrencilerin özgüven, topluluk karşısına çıkabilme, kendini ifade edebilme duygularını gerçekleştirebilme imkânı sağlanmaktadır. Hareketten hoşlanmayan (hipoaktif) veya harekete aşırı duyarlı oldukları için hareketli materyallerden korkan (top, merdiven, ip vb.) çocuklar için çalışmalar katılım süresi azdan çoğa derece derece arttırılarak işlenmektedir. Ayrıca sevdiği bir aktivite seçilerek ve sosyal pekiştireçlerle destklenerek derse katılımı sağlanmaktadır. Ancak ders işlenirken, ders ortamında sadece çalışılacak etkinlikle ilgili araç gereçlerin bulundurulmasına özen gösterilmektedir. Bu dersin işlenişi sırasında, kısa cümlelerle konuşularak somut, açık ifadelerle yapılması istenen harekete ilişkin adımlar gösterilmektedir. Öğrenci öğretmenin yönergesi ve model olmasına rağmen çalışmaya yapamıyorsa birebir fiziksel yardımla hareket bir kaç kez arka arkaya yaptırılarak öğrenciye kazanması gereken becerinin adımlarının anlaması sağlanmaktadır. Yavaş yavaş fiziksel yardım azaltılarak sözel açıklama ve modele bakarak yapmak için öğrenci cesaretlendirilerek kendi başına hareketi yapması sağlanmaktadır.

GÖLBAŞI ÖZEL EĞİTİM UYGULAMA MERKEZİ’nde beden eğitimi öğretmeni ve sınıf öğretmenleri, BEP (Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı) hazırlarken işbirliği yapmaktadırlar. Bu sayede beden eğitimi öğretmeni, sınıf öğretmeninden çocukların özellikle bilişsel ve dil düzeyi hakkında bilgi alarak çocuklar hakkında daha detaylı bilgiye sahip olmaktadır. Beden eğitimi ve diğer derslerde, özel eğitim gerektiren öğrencilerin motivasyonunu engelleyici sözlerden ve hareketlerden kaçınarak başarıları sık sık pekiştirilmektedir. Başarılı deneyimler, özellikle öğrenmenin ilk dönemlerinde öğrencilerde “yapabilirim” duygusunu geliştireceği için ayrıca öğrenciler başarılı oldukları etkinlikleri sürdürme eğilimi gösterecekleri için öğretmenler her bir öğrencinin başarısı üzerinde ayrı ayrı ve önemle durmakta ve öğrencilerin başarılarını destekleyecek etkinlikler yapmakta ve davranışlar sergilemektedirler.

Unutulmamalıdır ki,Mustafa Kemal ATATÜRK’ün söylediği gibi “eğitimde feda edilecek tek bir fert yoktur”. GÖLBAŞI ÖZEL EĞİTİM UYGULAMA MERKEZİ’nde bu anlayışla değerlendirilen her öğrenci özenle, sevgiyle eğitim ve öğretim görmektedir.

Gamze Şabi

Eğitmen