Düşünce Deneyi – Duygu Güncesi’nden
Düşünce Deneyi – Duygu Güncesi’nden
Hatırlayalım. Düşünce deneyi, hayali (kurmaca) bir senaryoda tanımlanan belirli bir durumun gerçekleşmesi halinde ne olacağı hakkında yargıya varmayı hedefleyen bir çalışmadır. Pek çok durumda “ya öyle olursa” sorusunun cevaplanması yorumlanması ve değerlendirilmesi yapılır. Genelde düşünce deneyi sürecinde akıl yürütme teknikleri, mantık ve matematikten yararlanılır. Düşünce deneyi doğal bilimler alanında etkin biçimde kullanılır. Diğer yandan felsefe disiplini, düşünce deneyi yaklaşımını kullanan alanlar arasında ilk sıralarda yer alır.
Naomi’nin Gerçeği
Felsefe disiplininin sorularından birisi gerçeğin ne olduğudur. Bu soruyu cevaplamak için –felsefi literatürden de görüleceği gibi– düşünce deneyi örnekleri sıklıkla kullanılmıştır. Bir felsefe profesörü ve düşünür olan Edmund Gettier, “gerçek” konusunda ilginç bir örneği 2001 yılında yazdığı bir makalede dile getirir. Bu örnek, gene bir İngiliz felsefeci olan Julian Baggini’nin “The Pig That Wants To Be Eaten” isimli kitabındaki diğer seçilmiş düşünce deneyi örnekleri arasında yer alır.
Baggini’nin kitabında yer alan, İngilizceden çevirdiğim örneği1) okuyalım: “Çok tuhaf bir karşılaşmaydı. Geçen hafta bir gün Naomi, aldığı kahvenin parasını öderken, hemen arkasındaki adam ceplerini karıştırdığı sırada anahtarlığını düşürdü. Naomi eğilip aldı, o sırada anahtarlıkta sallanan tavşan ayağı dikkatini çekti. Anahtarlığı adama verirken onun farklı, üçgene benzer soluk bir yüzü olduğunu fark etti. Adam, utangaç bir şekilde yüzü kızararak ‘Onu hep yanımda taşırım. Duygusal bir konu.’ dedi. Başkaca bir şey söylemedi.”
“Sonraki gün Naomi acı fren ve kötü düşme sesini duyduğunda, caddeden karşıya geçmek üzereydi. Düşünmeye zaman kalmadan kalabalık ile birlikte kaza sahnesine sürüklendi. Kaza kurbanına baktığında, aynı soluk ve üçgen şekilli yüzü fark etti. Bir doktor kazazedeyi inceliyordu: ‘Ölmüş.’ ”
“Polis, tanık olarak ifade vermesini istedi: ‘Bütün bildiğim, dün kafede bir kahve satın aldığı ve yanında anahtarlığına takılı bir tavşan ayağı taşıdığıdır.’ Bu anlatılanlar zaten polis tarafından da doğrulandı.”
“Beş gün sonra Naomi gene kahve kuyruğunda iken, arkasını döndüğünde aynı adama benzeyen kişiyi gördüğünde yüksek sesle çığlık attı. Adam onun çığlığını fark etti; ama pek şaşırmışa benzemiyordu. ‘İkiz kardeşim olduğunu sandınız, değil mi?’ dedi. Naomi başıyla onayladı. ‘Kazadan beri böyle davranan ilk siz değilsiniz. Aynı kafeye gelişimiz; ama birbirimizi iyi tanımadığımız için olmalı.’ dedi.”
“Adam konuşurken, Naomi adamın elindeki anahtarlıkta sallanan tavşan ayağına dikkat etti. Adam buna da şaşırmış görünmüyordu: “Anneleri bilirsiniz. Çocuklarına eşit davranmayı severler.”
“Tüm bu yaşananlar Naomi’yi endişelendirdi. Daha sonra sakinleştiğinde onu rahatsız eden konu, polise gerçeği anlatmamış olduğuydu.”
Şimdi örnek olay ile ilgili soruyu soralım. Naomi’nin polise söylediği “Tüm bildiğim, dün o kafede adamın bir kahve aldığı ve yanındaki anahtarlıkta her zaman bir tavşan ayağı taşıdığıdır” idi. Her iki olay da doğru görünüyor. Diğer yandan Naomi polise gerçeği anlatmadığı konusundaki sezgisinde haklı mıdır? Bu sezginin nedeni nedir? Naomi anlattıklarının gerçek olduğunu söylediğinde haklı mıydı? Gerçek bu muydu? Duyularımız ve önceki deneyimlerimiz bizi gerçek(ler) konusunda yanıltabilir mi?
Felsefe alanında düşünce deneyleri bu disiplinin mensupları tarafından genellikle bir kavramsal analiz aracı olarak kullanılır. Yukarıda anlatılan hayali olay da felsefi düşünce deneyi konusunda seçkin örneklerden birisidir.
Gürcan BANGER
Duygu Güncesi
