Bulaşıcı Hastalıklardan Korunma Yöntemleri(Bağışıklık ve Aşılama)

Bağışıklık (Dirençli olma) : Genel anlamda fertlerin fizik, biyolojik ve sosyal çevreye uyum sağlaması, onların direncini yansıtır. Hastalıklar söz konusu olunca bağışıklık “canlının çevresindeki her çeşit hastalık etkenine (Mikroplara) veya bun­ların ürünlerine karşı dirençli olma halidir” diye tanımlanabilir.

Bağışıklık canlıda, özellikle insan yavrusunda iki türlüdür:

1. Doğal Bağışıklık
2. Edinsel Bağışıklık

1. Doğal Bağışıklık : Canlının tür ve ırk olarak doğuştan sahip olduğu direnç halidir. Örneğin, hastalık etkenlerinin insan yavrusunun bünyesindeki çatışmadan do­ğan ateş yükselmesi, aksırık, öksürükler, kalp çarpıntısı, kusma, ağrılar, ağız ve boğazımızdaki faydalı mikroplar, midemizde; derimizde mikropların etkileyen asit ortam, gözyaşının yapısı, hep birer doğal direnç önlemleridir.
2. Edinsel Bağışıklık : İki türlü kazanılır,

a.Aktif Bağışıklık

b.Pasif Bağışıklık

1. Aktif Bağışıklık: Hastalık etkenlerinin (Mikroplan ve ürünlerinin) bebek bün­yesinde oluşturdukları hastalıklara karşı sürekti direnç halidir. Difteri, kızamık, kıza­mıkçık hastalıklarından sonra kalan ya da hastalık yapma yeteneği bazı yöntemlerde ortadan kaldırılmış aşı adı verilen ürünlerin uygulamalarından sonra elde edilen ba­ğışıklık aktif bağışıklıktır.

b.Pasif Bağışıklık: Bir başka canlının, (Örneğin annenin veya bazı deney hay­vanlarının) daha önce kazanmış olduğu bağışıklık ürünlerinin plazenta yoluyla yavru­ya geçmesine ya da doğumdan sonraki herhangi bir evrede bir başka canlıya enjek­siyonla verilmesi suretiyle geçici bir süre için oluşturulan direnç, pasif bağışıklıktır. Kızamık, kızamıkçık geçirmiş annenin bebeklerinin doğumdan sonra 6-12 aya kadar bu hastalıklara dirençli olma hali ile belli hastalıklara karşı hazırlanmış gammaglo bülinler, difteri, tetanoz serumları pasif bağışıklık Örnek ve ürünleridir:

Aşılama Uygulamaları: Bugün ülkemizde Ana ve Çocuk Sağlığı Merkez ve Şu­belerinde, Sağlık Merkezlerinde, Verem Savaş Dispanserlerinde, Hükümet Tabipliklerinde, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Kliniklerinde, Sağlam Çocuk Polikliniklerinde ve serbest çalışan çocuk hekimleri tarafından belli sürelerle aşağıda belirtilen aşılar yapılmaktadır.

1. Verem Aşısı (BCG)
2. Karma Aşı (Difteri-Boğmaca-Tetanoz)
3. Difteri – Tetanoz
4. Çocuk Felci (Polio)
5. Kızamık
6. Kızamıkçık-Kabakulak
7. Hepatit B Aşısı

1.Verem Aşısı (BCG) : Doğumdan hemen sonra yapılmalıdır. En uygun zaman doğumdan sonra ilk 3 gündür. Genellikle doğumevlerinde, anne hastaneden çıkma­dan önce uygulanmaktadır. Doğumevlerinde aşılanmamış ya da doğumu evde yap­mış anneler en geç bir ay içinde en yakın Verem Savaş Dispanserine başvurarak bebeklerini aşılatmalıdır. Veremden korunmak, ancak BCG aşısı ile olur. Verem aşı­sı ile veremden % 75-80 korunulmuş olur. Verem aşısının tekrar 6 yaşına ulaşan okul öncesi çocuklara PPD adı verilen kontrollerden sonra, koruyucu etkisi kaybolmuş­lara yapılır. Verem aşısı sol omuz başına özel iğnesi ile yetiştirilmiş personelle yapı­lır. Aşıdan 6 hafta sonra yerinde bir kabarcık oluşur, kızarır ve yerine aşı izi bırakır. PPD ile aşının bağışıklık sağlayıp sağlamadığı kontrol edilir. Verem aşısı yapıldıktan sonra 6 hafta içinde bazen sol koltuk altında şişlik ve iltihaplanmalar olabilir. Bu du­rumda endişeye gerek yoktur. Çocuk hekimine başvurularak gerekli önlem alınır.

Ağır beslenme bozuklukları, boğmaca, kızamık ve ağır iltihabı hallerde verem aşısının sağladığı bağışıklığı geçici olarak ortadan kaldırabilir. Bu durumlarda aile ve çocuk hekimi dikkatli olmalıdır.

2.Difteri-Boğmaca-Tetanoz (Karma Aşı) : Yaşamın ilk 6-8 haftasını bitirmiş be­beklere 1-2 ay ara ile 3 defa 0,5-1 cm3 olarak adale içine yapılır. Bundan sonraki tekrarlar; 3. aşıdan bir yıl ve 5 yıl sonradır. Aşılamadan iki saat sonra bebeklere muh­temel beden ısısı yükselmelerini karşılamak için uygun dozda aspirin verilir, İştah­sızlık, huzursuzluk ve 24-36 saatlik hafif ateş aşılamanın etkisi olarak doğal karşı­lanmalıdır.

3.Difteri – Tetanoz Aşısı : İlk 3 yaşta aşılanmamış çocuklara ve 6. yaştaki tek­rarlarda yapılır.

4. Çocuk Felci (Folio) Aşısı: Karma aşılarla birlikte 6-8 hafta da başlanır. Ülke­mizde ağız yolu ile her defasında 2-3 damla Sabin aşısı ile bağışıklama yapılmakta­dır. İkişer ay ara ile 3 defa tekrarlanır. Aşılamadan sonra 2 saat süreyle bebeklere çeşme suyu verilmemelidir. Suyun içindeki klor, aşıyı etkisiz kalmaktadır. Bu sürede mamalar kaynatılmış sularla hazırlanmalıdır.
5. Kızamık Aşısı : Yaşamın ilk yılından sonra 9-15 aylar arasında bir defa 0.5 cm3 cilt altına bir defa yapılır. Kızamık geçirmiş annenin bebeği plazenta yolu ile aldığı geçici pasif bağışıklık ürünleri 6 ay mutlak, 13 aya kadar da azalan oranlarda bebeği korur. Kızamık aşısı 5 yıl süre ile çocuğu korur. Bu süreler içinde kızamıklı hastalarla yakın temasa gelmek bir nevi aşılama yerine geçer ve korunma yaşam boyu devam eder.
6. Kızamık-Kızamıkçık-Kabakulak (KKK] Aşısı: Temin edilebilirse 11 ayını biti­ren öncelikle kız bebeklere ve erkek bebeklere 0.5 ml. cilt altına yapılması idealdir.

7.Hepatit B Aşıları : Bugün piyasada satışa sunulmuş iki tür Hepatit B aşısı vardır, ilki HBsAg taşıyıcıların kanlarından elde edilen Aşı, diğeri ise, genetik yön­temlerle üretilen rekombinant HB Aşısıdır. Bu aşılardan risk altında bulunan 10 yaş altındaki çocuklara 0.5 ml., 10 yaş üstündekilere 1 ml. kas içine yapılması öneril­mektedir. İlk aşıdan 1-6 ay sonra aynı dozlarda iki kez daha tekrarlanan aşılama ile Hepatit B’ye karşı en az 5 yıllık bir bağışıklık sağlanmaktadır.

AŞI TAKVİMİ

HBsAg pozitif anneden doğan bebeklerin ve bakım personelinin korunmasın­da; doğumlardan önce taşıyıcı hamile annelerin kan testleri ile saptanması ülke dü­zeyinde programlanmalıdır. HBsAg pozitif anneden doğan bebeklerle ilgilenen Ebe- Hemşireler öncelikle kendi sağlıkları için doğum salonunda bebeklerin bakım ve ban­yosunu yaparken eldiven giymeli, bebekleri üstünde kan ve doğam kanalı salgılarını dikkatle temizlemelidirler. Böyle bir annenin bebeği ile diğer bebeklerin bir arada kalmasında bir sakınca olmadığı gibi, kişisel temizliğine dikkat eden annenin bebe­ğini emzirmesinde bir sakınca yoktur. Bundan sonra yapılacak iş HBsAg pozitif an­neden doğan bebeğe vakit geçirmeden (İlk 12 saat içinde) bir taraftan 0.5 ml. Hepa­tit B. İmmun Globulin (HBIG), ile diğer bir enjektörle de kas içine 0.5 ml. HB Aşısı yapmaktır. Bu ilk aşıdan 1 ve 6 ay sonra yapılacak 2 HB aşısı tekrar ile bebeği HB afetinden koruyabiliriz. Bağışıklığın gerçekleşmediği bazı ender hallerde 9. aydan sonra aşıyı 4. kez tekrarlamak gerekebilir.

Prof.Dr.Neşet BİLALOĞLU

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı